“`html

İran’daki İnternet Kesintisi ve Protestoların Etkileri

İran’da artan protestolar nedeniyle geçen hafta başlayan internet kesintisi, 90 saati aşkın bir süredir devam ediyor. Uzmanlar, bu kesintinin tarih boyunca görülen en kapsamlı ve sert bilgi akışı engellemesi olarak nitelendiriyor.

Mobil iletişim tamamıyla devre dışı kalmış durumda; cep telefonlarında sinyal bulmak neredeyse imkansız ve uluslararası aramalarda da kesintiler yaşanıyor. Bu durum, haber ajanslarının İran içerisinden güvenilir bilgi almasını da oldukça zorlaştırıyor.

Normal koşullar altında internet erişimi genellikle iç ağlarla sınırlı olan İran’da, yurttaşların dış dünya ile bağlantıları oldukça kısıtlı. Bu tür bağlantılara ise “intranet” deniyor. Ancak mevcut protestolar sebebiyle yetkililer, intranet üzerindeki erişimi ilk kez bu denli kısıtladı.

İran’ın Yerel İnterneti: “İntranet” Nedir?

İntranet, internetin daha dar ve kontrol altındaki bir versiyonu olarak düşünülebilir.

Bu kavram, bir kurum ya da devletin yalnızca kendi kontrolünde olan, dış dünyaya kapalı özel ağlarını ifade eder. Burada kullanıcıların dış ağlara erişimi sınırlıdır, ancak devletin izin verdiği VPN’ler aracılığıyla küresel hizmetlere erişim sağlanabilir.

İntranet, internetle aynı teknolojilere sahip olsa da (web siteleri, sunucular, e-posta vb.) genel internete erişim sağlamaz. Erişim, kimlik, yetki ve kurallar doğrultusunda sınırlandırılmıştır. Başlangıçta şirketler ve kamu kuruluşları için güvenli yazışmalar ve belgelerin paylaşımı amacıyla kullanılırken, artık devletler de benzer yöntemleri vatandaşları için benimsemeye başlamıştır.

Günümüzde intranet kullanımına sahip ülkeler arasında Çin, İran ve Kuzey Kore öne çıkıyor; bununla birlikte kullanım şekilleri farklılık gösteriyor. Örneğin, İran ve Çin, intraneti toplumun internet erişimini denetlemek amacıyla kullanıyor. Bu ülkelerde devletin izin verdiği VPN’ler aracılığıyla kullanıcılar, genel internete ulaşabiliyor.

Kuzey Kore’de ise internet erişimi büyük ölçüde intranetle sınırlıdır. İran da bu yaklaşıma benzer bir politika izliyor; ancak uluslararası web sitelerine erişim, birçok İranlı işletme için vazgeçilmez bir ihtiyaç. Bu sebeple, İran kendi internet versiyonunu sunarken bazı siteleri yasaklayarak ve erişimi sınırlandırarak genel internete erişimi kısıtlıyor.

Eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, 8 Aralık 2019’da ülkenin internet politikası hakkında şu ifadeleri kullanmıştı:

“İnşallah, ulusal bilgi ağımızı o kadar güçlü hale getireceğiz ki, insanlarımızın dışarıya [global internete] çıkmalarına gerek kalmayacak.”

İran’ın Katmanlı İnterneti: “Ulusal Bilgi Ağı”

İran’da kurulan intranet sistemi “Ulusal Bilgi Ağı” olarak bilinir ve burada internet erişimi katmanlara ayrılmıştır. Freedom House’a göre, bu sistem herkese aynı interneti sunmaz; dolayısıyla İran yönetimi kimin hangi sitelere erişeceğine dair karar verme yetkisine sahiptir. Bu durum, istemediği içerikleri engellemeyi veya yavaşlatmayı mümkün kılmaktadır.

Böylece uluslararası uygulamalar yerine yerli uygulamaların ön planda tutulmasına sebep olmaktadır; örneğin WhatsApp ve Telegram yerine İran’da geliştirilmiş mesajlaşma uygulamaları tercih edilmektedir. Öne çıkan yerel uygulamalar arasında Bale, Snapp, Tapsi ve Digikala bulunmaktadır.

Fakat, gözlemciler bu uygulamaların devlet denetimine tabi olmasından ve yeterli gizliliği sağlayamayacağından endişelidir.

Yetkililere Ayrıcalıklı “Beyaz SIM Kart” Dağıtımı

Özel internet erişimi sağlayan “beyaz SIM kartlar”, kamuoyunda internetle ilgili hoşnutsuzluğu artıran bir başka unsur oldu. Bu kartlar, devletin üst düzey yetkililerine ve rejime yakın kişilere verilen özel hatlar olarak biliniyor. Bu SIM kartlar, internetin yavaşlatıldığı veya kesildiği durumlarda bile kesintisiz erişim sağlama imkanı sunmakta; genellikle sansürden çok daha az etkilenmektedir.

Son internet kesintisi sırasında halk çevrimdışı kalırken; ülkenin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, X platformu üzerinden paylaşımlar yapmaya devam etti. Hamaney, sadece bir günde ABD ve Donald Trump hakkında en az 12 paylaşım gerçekleştirdi.

Buna ek olarak, enerji ve ulaşım gibi kritik altyapı sistemleri de genellikle farklı ağlar üzerinden çalışmaktadır. SHOMA sisteminin temeli, İran’a ait ulusal telekomünikasyon firması üzerindedir; ancak hükümetin son internet kesintisinde bu firmalara kapanma talimatı vermiş gibi göründüğü belirtiliyor.

İnterneti Kapatmak Kolaylaştı

İran, internete erişimi engellemek için çeşitli yöntemler kullanıyor; bunlar arasında DNS karıştırma, BGP kontrolü ve derin içerik filtreleme bulunuyor. Son kesintide hangi yöntemin kullanıldığı ise tartışmalı. Bir ülkenin dijital altyapısının kapsamı arttıkça, internet kesintileri de karmaşıklaşmakta. Örneğin, 2019’daki protestolar sırasında internetin kapatılması daha zordu, çünkü bu süreç adım adım uygulanmak zorundaydı.

O dönemde, internet gözlem grubu NetBlocks’un kurucusu Alp Toker, İranlı yetkililerin ülkenin trafiğini tamamen kesmesinin yaklaşık 24 saat sürdüğünü söylemişti. Ancak günümüzde bu süreç, saniyeler içerisinde gerçekleştirilebiliyor. Bu durum, devletin kontrol gücünün arttığını gösteriyor.

Geçtiğimiz hafta Fox News’e konuşan Toker, İran’daki mevcut sistemin “tek bir kapatma düğmesi” ile çalıştığını belirtti. “Artık bu süreci tek adımda gerçekleştirebildiklerini biliyoruz.”

Ulusal Sistem de Kapatıldı: 10 Milyon İrani’nin Geçim Kaynağı

İran’daki son protestolar sırasında, dışa kapalı Ulusal Bilgi Ağı’nın da kapanması, yani İranlıların tamamen internetsiz kalması dikkat çekti. Dijital haklar uzmanı Amir Rashidi, 9 Ocak’ta yaptığı açıklamada, “Hiçbir cep telefonunda sinyal kalmadı; görüşme yapmak veya SMS göndermek de imkansız hale geldi. Kısa bir süre sonra, Ulusal Bilgi Ağı da devre dışı kaldı. Ayrıca, daha önce etkisiz olduğunu bildiğimiz Starlink’e karşı GPS sinyalleri bozulmaya çalışıldı; bu, ilk kez uygulanan bir tedbirdi.” dedi.

“Cep telefonlarında sinyal geri dönmüş olsa da, veri erişimi yok. Yani, Ulusal Bilgi Ağı hâlâ çalışmıyor ve intranet alt yapısındaki yerel hizmetler bile çevrimdışı.”

Ekonomik taleplerle dolu protestolar sürerken, bu tarz bir net kesintisi, büyük maliyetler doğurabilir. Önceki yıllarda internet kesintilerinin saatte ortalama 1,5 milyon dolara mal olduğu tahmin ediliyordu. 2025 yılı itibariyle, savaş ve güvenlik politikalarının yol açtığı kesintilerin ülkeye en az 12,7 milyar dolarlık bir gelir kaybına neden olacağı öngörülmekte.

İletişim Bakanı Satar Haşemi, 10 milyondan fazla İranlının geçim kaynağının direk olarak dijital alana bağlı olduğunu belirtmiştir.

Son Durum Nedir?

İran’da interneti izleyen Filterbaan derneğine göre, İran Radyo ve Televizyon Kurumu (IBRC), 12 Ocak’ta “Ulusal İnternet Üzerinden Erişilebilen Temel Siteler” başlıklı bir liste yayımladı. Bu liste, yerel arama motorları, haritalar, yerel haber ajansları ve yerel mesajlaşma uygulamalarını içeriyor.

Ancak SHOMA adlı yerel ağın kesintisiz çalıştığına dair somut bir veri yok. Ayrıca, ilgili derneğe göre bu liste, hükümetin interneti protestolar öncesi durumuna geri döndürme niyetinde olmadığını da göstermekte.

“`